Kimyaterapiya zamanı ürəkbulanma və qusma: niyə dözmək lazım deyil

Kimyaterapiya zamanı ürəkbulanma və qusma tez-tez rast gəlinən, amma əksər hallarda idarə olunan yan təsirdir. Hər sxem üçün qusma riski əvvəlcədən məlumdur və profilaktika ona uyğun seçilir: adətən bu, kimyaterapiya preparatları yeridilməzdən əvvəl başlanan bir neçə dərmanın kombinasiyasıdır. Ürəkbulanma yenə də varsa, bu, dözmək üçün deyil, həkimə demək və sxemi düzəltmək üçün səbəbdir.

Kimyaterapiya zamanı ürəkbulanma hansı növlərdə olur

Həkimlər ürəkbulanma və qusmanın bir neçə növünü ayırır, çünki onların qarşısı fərqli üsullarla alınır və fərqli müalicə olunur.

Gecikmiş ürəkbulanma haqqında ayrıca deyim. Pasiyentlər tez-tez məndən soruşurlar: «Damcı günü hər şey yaxşı idi, üçüncü gün isə pisləşdim — bu normaldırmı?» Bəli, belə olur və məhz buna görə qusmaəleyhinə dərmanları bəzən yalnız yeritmə günü deyil, ondan sonrakı bir neçə gün üçün də təyin edirlər.

Qabaqlayıcı ürəkbulanma əvvəlki kurslarda ürəkbulanması pis nəzarət olunan pasiyentlərdə daha çox yaranır. Bu, elə ilk kursdan dözməmək üçün daha bir səbəbdir.

Risk nədən asılıdır: sxemin emetogenliyi

Emetogenlik — preparatın qusma törətmə qabiliyyətidir. Onu profilaktika olmadan pasiyentlərin hansı hissəsində qusma yaranacağına görə qiymətləndirirlər. RUSSCO tövsiyələri dörd səviyyə ayırır:

Yüksək emetogen preparatlara, məsələn, sisplatin və süd vəzi xərçəngi olan qadınlarda AC sxemi (antrasiklin + siklofosfamid) aiddir. Sxemdə bir neçə preparat varsa, NCCN-ə görə səviyyə onların ən emetogeninə əsasən müəyyən edilir.

Bu faizlər profilaktikasız riskdir. Düzgün seçilmiş preparatlarla əksər pasiyentlərdə real mənzərə tamam başqadır.

Sxemdən başqa, şəxsi risk amilləri də nəzərə alınır. RUSSCO tövsiyələrində bunlar qadın cinsi, 55 yaşdan kiçik yaş, keçmişdə ürəkbulanma və qusma (o cümlədən hamiləlik zamanı), müalicədən qorxu və anamnezdə alkoqoldan sui-istifadənin olmamasıdır. Bunlardan hər hansı biri sizə aiddirsə, həkimə deyin: sxemi elə ilk kursdan gücləndirə bilərlər.

Ürəkbulanmanın qarşısını necə alırlar: tövsiyələr nə deyir

Profilaktika kimyaterapiya yeridilməzdən əvvəl və «ürəyim bulanarsa» prinsipi ilə deyil, cədvəl üzrə təyin olunur. NCCN açıq yazır: ürəkbulanma və qusma artıq başlayandan sonra onları dayandırmaq daha çətindir.

Müasir sxemlərdə bir neçə preparat sinfindən istifadə olunur (dozaları və konkret preparatları həkim seçir):

• 5-HT3 reseptor antaqonistləri — əsas siniflərdən biri, kimyaterapiyadan əvvəl və onun gedişində cədvəl üzrə qəbul edildikdə ən yaxşı işləyir;
• NK1 reseptor antaqonistləri — xüsusilə gecikmiş ürəkbulanmaya qarşı faydalıdır;
• deksametazon — adətən digər qusmaəleyhinə dərmanlarla birləşdirilən hormonal preparat;
• olanzapin — xüsusilə digər qusmaəleyhinə dərmanlarla birlikdə kömək edir; yuxululuq yarada bilər;
• həyəcanla bağlı ürəkbulanma və qabaqlayıcı ürəkbulanma zamanı bəzən benzodiazepinlər əlavə edilir.

Riskdən asılı olaraq bunlar necə birləşdirilir:

• Yüksək risk. MASCC/ESMO tövsiyələrinin 2023-cü il yeniləməsinə görə olanzapin dördkomponentli sxemin daimi hissəsinə çevrilib: NK1 antaqonisti + 5-HT3 antaqonisti + deksametazon + olanzapin. Bu tövsiyələrə görə AC sxemindən sonra birinci gündən sonra deksametazon tələb olunmur. RUSSCO da kursa ən azı 3 gün olmaqla 2–4 komponentdən ibarət kombinasiyanı təsvir edir.
• Orta risk. Əsas variant — 5-HT3 antaqonisti və deksametazon. Əlavə risk amilləri olduqda olanzapin və ya NK1 antaqonisti ilə üçkomponentli sxem mümkündür (RUSSCO).
• Aşağı risk. Bir preparat və ya müşahidə və ürəkbulanma yaranarsa müalicə.
• Minimal risk. Risk amilləri olmadıqda profilaktika adətən lazım olmur.

NCCN göstərir ki, yüksək emetogen kimyaterapiyadan sonra profilaktikanı ən azı 3 gün, orta emetogen kimyaterapiyadan sonra isə ən azı 2 gün davam etdirirlər. Həkiminiz başqa cür təyin edə bilər, onun sxeminə istinad edin.

Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin tövsiyələrindən bir neçə praktik detal. Deksametazonu yeməklə və günün birinci yarısında qəbul etmək daha yaxşıdır: belə olduqda mədə daha az qıcıqlanır və yuxu ilə bağlı problemlər az olur. NK1 antaqonistləri ürəkbulanmanın qarşısını artıq başlamış ürəkbulanmanı müalicə etdiklərindən daha yaxşı alır — buna görə də onları əvvəlcədən verirlər. Bəzi preparatlar «ehtiyac olduqda» — ürəkbulanmanın ilk əlamətlərində təyin olunur; sizin dərmanlarınızdan hansılarının belə olduğunu dəqiqləşdirin.

Profilaktika işləməyibsə. Düzgün sxemə baxmayaraq yaranan ürəkbulanma sıçrayış ürəkbulanması adlanır. Amerika Xərçəng Cəmiyyəti variantları belə təsvir edir: həkim preparatı dəyişə, daha birini əlavə edə və ya yeridilmə üsulunu dəyişə bilər. Ürəkbulanma hər kursda təkrarlanırsa, profilaktika sxemi növbəti yeritmədən əvvəl yenidən nəzərdən keçirilir. Bunun üçün həkimə sizdən əks-əlaqə lazımdır: hansı günlər pis olub, neçə dəfə qusma olub, maye içə bilmisinizmi.

Çıxarışda nəyi və nə vaxt qəbul etməli olduğunuz aydın deyilsə, sxemin şəklini çəkin və evə getməzdən əvvəl tibb bacısından və ya həkimdən dəqiqləşdirin. Kimyaterapiya kursunun necə qurulduğu haqqında ayrıca yazmışam.

Özünüz nə edə bilərsiniz: dərmansız tədbirlər

Dərmansız tədbirlər həbləri əvəz etmir, amma kömək edir. NCCN və Amerika Xərçəng Cəmiyyəti bunları təklif edir:

• az-az və tez-tez yeyin, mədənin boş qalmasına imkan verməyin;
• gün ərzində kiçik qurtumlarla için; sərin, şəffaf içkilər adətən daha asan qəbul olunur;
• sərin və ya otaq temperaturunda yemək seçin — onun qoxusu zəif olur;
• yemək və içkilərin kəskin qoxularından qaçın, otağı havalandırın;
• qusmadan sonra onun dayanmasını gözləyin, ağzınızı yaxalayın və mayenin kiçik qurtumları ilə başlayın.

Bu günlərdə qidalanma haqqında ayrıca məqalə var: kimyaterapiya zamanı nə yemək olar.

Rahatlama texnikaları — nəfəs məşqləri, proqressiv əzələ relaksasiyası, meditasiya — Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin məlumatına görə ürəkbulanmanı azaltmağa kömək edir. Qabaqlayıcı ürəkbulanma zamanı RUSSCO psixoterapiyanı, sistematik desensibilizasiyanı və digər dərmansız üsulları qeyd edir.

Zəncəfil və akupressura. Zəncəfil üzrə tədqiqatlar var, amma Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin qeyd etdiyi kimi, onlardan nə qədər və hansı formada lazım olduğunu anlamaq çətindir, qida əlavələrinin isə yan təsirləri olur. Akupressura bəzi insanlara kömək edir. Adətən belə deyirəm: sınamaq olar, amma qusmaəleyhinə dərmanların əvəzinə yox, qida əlavələrini isə əvvəlcə həkimlə razılaşdırın.

Niyə dözməyə dəyməz

Bəzən pasiyentlər ürəkbulanma barədə danışmırlar, çünki müalicənin ləğv olunacağından qorxurlar və ya bunu «normal qiymət» hesab edirlər. Bu, bir neçə səbəbdən səhvdir.

Qusma susuzlaşmaya və çəki itkisinə gətirib çıxarır. Birinci kursda nəzarətsiz ürəkbulanma sonrakı kurslarda qabaqlayıcı ürəkbulanma riskini artırır. Ən əsası isə — mövcud sxem işləmirsə, onu demək olar ki, həmişə gücləndirmək və ya dəyişmək olur. NCCN yan təsirlərə dözməyə çalışmaq yox, onlar barədə xəbər verməyi məsləhət görür.

Ürəkbulanma yeməyə və içməyə mane olursa, qusmaəleyhinə dərmanlar isə kömək etmirsə — bu, «növbəti kursa qədər dözmək» üçün deyil, elə bu gün müalicə komandanıza zəng etmək üçün səbəbdir.

Həkimə nə vaxt təcili zəng etməli

Müalicə həkiminizlə və ya klinikanın növbətçi xidməti ilə əlaqə saxlayın, əgər:

• mayeni saxlaya bilmirsinizsə;
• qusma 24 saat və daha uzun davam edirsə;
• sutka ərzində 4–5 dəfə qusma olursa (NCCN həddi);
• təyin olunmuş dərmanları qəbul edə bilmirsinizsə və ya qusmaəleyhinə dərmanlar kömək etmirsə;
• sidik tündləşib, onun miqdarı nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıbsa;
• qusma epizodlarından əvvəl qarın köpür, ağrıyır və ya böyüyürsə;
• qusuntunun tənəffüs yollarına düşdüyünə şübhə varsa.

Təcili yardım çağırın (103 və ya 112), əgər:

• qusuntuda qan və ya qəhvə çöküntüsünə bənzər möhtəviyyat varsa;
• kəskin zəiflik, başgicəllənmə və ya şüur qarışıqlığı yaranıbsa.

Ürəkbulanma ilə birlikdə hərarət qalxıbsa, kimyaterapiya zamanı qızdırma haqqında məqaləni oxuyun: bu, ayrıca təcili vəziyyətdir.

Müalicə həkiminizə hansı sualları verə bilərsiniz

• Mənim sxemimdə ürəkbulanma riski nə qədərdir — yüksək, orta, yoxsa aşağı?
• Mənə hansı qusmaəleyhinə dərmanlar təyin olunub, onları hansı günlər və saatlarda qəbul etməliyəm?
• Ürəkbulanma yenə də başlasa, nə qəbul etməliyəm?
• Hansı həddən sonra sizə zəng etməliyəm və hansı nömrəyə — o cümlədən gecə və istirahət günlərində?
• Bu kursda kömək etməyibsə, profilaktika sxemini dəyişmək olarmı?

Ürəkbulanma kursdan kursa təkrarlanırsa, sxem isə dəyişdirilmirsə, müalicə dövründə konsultasiyada vəziyyətinizi təhlil edərəm və həkimlə nə barədə danışmağı məsləhət görərəm.

Mənbələr

1. Практические рекомендации по профилактике и лечению тошноты и рвоты у онкологических больных (Onkoloji xəstələrdə ürəkbulanma və qusmanın profilaktikası və müalicəsi üzrə praktik tövsiyələr) — Rusiya Klinik Onkologiya Cəmiyyəti (RUSSCO), 2023 (2024 redaksiyası)
2. 2023 updated MASCC/ESMO consensus recommendations: prevention of nausea and vomiting following high-emetic-risk antineoplastic agents — MASCC/ESMO, Supportive Care in Cancer, 2023
3. 2023 MASCC and ESMO guideline update for the prevention of chemotherapy- and radiotherapy-induced nausea and vomiting — ESMO, ESMO Open, 2024
4. NCCN Guidelines for Patients: Nausea and Vomiting — NCCN, 2022
5. Managing Nausea and Vomiting at Home — American Cancer Society
6. What Are Nausea and Vomiting? — American Cancer Society